Người cao tuổi với văn hóa và văn hóa ứng xử với người cao tuổi

Thứ Sáu, 10/12/2021 09:01
Truyền thống dân tộc Việt Nam xưa nay rất coi trọng người cao tuổi. Sự mẫu mực trong cuộc sống của người cao tuổi chính là những tấm gương, là tài sản quý giá, là tác động trực tiếp đến việc hình thành và gìn giữ nếp sống văn hóa của dân tộc, góp phần quan trọng trong sự phát triển chung của xã hội.
 
  1. Người cao tuổi với văn hóa
Các nhà khoa học xã hội đều cho rằng, văn hóa xã hội hình thành từ văn hóa gia đình. Văn hóa truyền thống của dân tộc có được lưu giữ, lưu truyền hay không là ở nếp sinh hoạt của mỗi gia đình. Truyền thống văn hóa Việt Nam luôn luôn tồn tại hình thức truyền thụ, giáo dục về các giá trị văn hóa giữa các thế hệ trong mỗi gia đình. Người cao tuổi trong gia đình có vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành văn hóa của xã hội. Không ai khác, người cao tuổi trong mỗi gia đình bằng những trải nghiệm, thu nhận, rèn luyện của mình sẽ trao truyền cho con cháu những bài học cụ thể nhất, sinh động nhất, phù hợp với những chuẩn mực của gia đình và xã hội. Từ đó hình thành nên văn hóa gia đình, văn hóa cộng đồng dân cư, văn hóa xã hội. Trong thời kỳ hội nhập, người cao tuổi trong gia đình sẽ là người chọn lọc, truyền lại những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, đồng thời sẽ định hướng cho các thế hệ con cháu biết lựa chọn những nét văn hóa tiến bộ của nhân loại để phát triển văn hóa của mỗi cá nhân, mỗi gia đình. Nhờ đó, mới hình thành nên một nếp sống lành mạnh, xã hội văn minh vừa tiên tiến, vừa đậm đà bản sắc dân tộc.
Ngoài môi trường gia đình, xã hội còn ghi nhận những đóng góp to lớn của người cao tuổi khi tham gia vào quá trình kiến tạo và trao truyền các di sản văn hóa của dân tộc. Nếu như trước đây, cha ông ta đã gửi gắm “hồn dân tộc” vào trong thuần phong mỹ tục, trong các điệu hát dân ca và nghề thủ công truyền thống thì ngày nay, đội ngũ các cụ ông, cụ bà, các nghệ nhân, thợ thủ công cao tuổi đang ra sức gìn giữ, trao truyền và phát huy nó trong đời sống xã hội. Ở các làng nghề, các nghệ nhân cao tuổi vẫn nắm giữ bí quyết nghề của cha ông từ hàng trăm, hàng nghìn năm và trở thành linh hồn của làng, của sản phẩm nghề truyền thống. Nhiều nghệ nhân cao tuổi đang giữ gìn những di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có di sản văn hóa thế giới. Nhà nước cần có cơ chế chính sách để thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân bảo tồn văn hóa lâu đời của dân tộc và truyền lại cho mai sau. Bên cạnh đó, hiện nay, rất nhiều nghệ sĩ là hạt nhân của phong trào văn nghệ quần chúng nơi mình sinh sống.
Với kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình lao động, cống hiến; với những giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ, người cao tuổi được coi là một nguồn lực quan trọng trong các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội của đất nước. Hiện nay người cao tuổi thường giữ vai trò trọng trách trong các tổ chức của hệ thống chính trị ở cơ sở: như tổ chức Đảng, Chính quyền, Mặt trận. người cao tuổi còn là lực lượng nòng cốt trong các hoạt động xã hội như phong trào xây dựng khu dân cư văn hoá, tổ chức hoà giải, tổ chức khuyến học, khuyến tài… của địa phương, của dòng họ. Đóng góp về lao động của người cao tuổi cho gia đình và xã hội là vô cùng to lớn nhất là của các cụ bà, nhưng phần lớn lại là “những việc không tên”, không được đánh giá như là việc trông cháu, nội trợ trong mô hình gia đình truyền thống Việt Nam. Đây không chỉ là một hình thức lao động nặng nhọc mà còn là một loại hình lao động phức tạp đòi hỏi phải có nhiều kinh nghiệm. Rất tiếc, những đóng góp này chưa được xã hội chính thức ghi nhận, đánh giá đúng mức. Như vậy người cao tuổi không những giải quyết được các vấn đề của bản thân mà còn có thể góp sức vào sự phát triển của gia đình và xã hội. Nếu không nhận thức và khai thác những kiến thức và kinh nghiệm của người cao tuổi là sự lãng phí rất lớn của xã hội.
Có thể thấy, hầu hết người cao tuổi khỏe mạnh vẫn làm nhiều việc có ích cho gia đình và xã hội. Bởi vậy cần lắng nghe và tôn trọng người cao tuổi vì họ đã trải nghiệm cuộc đời với bao thăng trầm cùng những bài học quý giá; lưu giữ được những giá trị văn hóa dân tộc tỏa sáng với thời gian. Cần thường xuyên quan tâm chăm sóc, giúp đỡ; nhất là tạo môi trường thuận lợi để người cao tuổi hoạt động với phương châm “Sống khỏe, sống vui, sống có ích”. Cần có môi trường để người cao tuổi tham gia các hoạt động xã hội, tiếp tục làm những việc có ích trong khả năng tuổi tác của mình.
Người cao tuổi với những kinh nghiệm và sáng tạo quý báu có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của văn hóa dân tộc. Chính vì vậy, Nhà nước và cộng đồng cần luôn đồng hành, hỗ trợ để người cao tuổi tích cực gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời giúp thế hệ trẻ lựa chọn tiếp cận với tinh hoa văn hóa nhân loại.
  1. Văn hóa ứng xử với người cao tuổi
Nước ta nằm trong nhóm 10 quốc gia có tốc độ dân số già hóa nhanh nhất thế giới. Hiện cả nước có gần 13 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 17% dân số cả nước, trong đó, khoảng gần 2 triệu người hơn 80 tuổi, theo dự báo đến năm 2030 và đến năm 2050 tỷ lệ này là 25%.
 Trong bối cảnh dân số nước ta đang già hóa nhanh, lực lượng người cao tuổi sẽ còn tiếp tục tăng nhanh về số lượng và tỷ lệ tỷ trọng dân số. Song trên thực tế, người cao tuổi có vị trí quan trọng trong gia đình và xã hội, luôn luôn gương mẫu, giáo dục, dẫn dắt, định hướng hành vi cho thế hệ trẻ, gìn giữ, kết nối các giá trị truyền thống văn hóa dân tộc, đồng thời có những đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp đấu tranh, bảo vệ và xây dựng phát triển đất nước trong nhiều giai đoạn lịch sử. Đặc biệt trong gia đình, người cao tuổi có công nuôi dạy, giáo dưỡng con cháu, giữ gìn, truyền thụ, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống, bởi vậy, xây dựng văn hóa ứng xử với người cao tuổi trong gia đình và xã hội hiện nay là trách nhiệm cần được sự quan tâm của toàn xã hội.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, sự chuyển đổi của nhiều chuẩn mực giá trị xã hội khác dẫn đến vai trò của tuổi tác tuy vẫn quan trọng nhưng không còn được coi trọng như trước đây. Song song với những biến đổi về mọi mặt đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước, gia đình - thiết chế xã hội gần gũi nhất với mỗi con người - cũng đang diễn ra nhiều sự thay đổi. Trước hết là sự thay đổi quan niệm về các giá trị văn hóa gia đình truyền thống kéo theo nó là sự thay đổi về cấu trúc gia đình truyền thống. Gia đình hiện nay đang có sự thay đổi sâu sắc, quy mô hộ gia đình đang có xu hướng thu nhỏ lại với sự phát triển của gia đình hạt nhân, số con của mỗi cặp vợ chồng ít hơn. Lối sống công nghiệp với các điều kiện về thu nhập, chi tiêu, điều kiện nhà cửa, ý thức về tự do cá nhân…khiến cho mâu thuẫn giữa các thế hệ ngày càng gia tăng, vì vậy xu hướng hiện nay lớp trẻ sau kết hôn có xu hướng muốn tách ra ở riêng để tránh sự va chạm, xung đột. Số lượng gia đình hạt nhân (gia đình hai thế hệ: bố mẹ – con cái chưa trưởng thành) đang tăng lên một cách đáng kể, cả ở thành thị lẫn nông thôn khiến cho cấu trúc gia đình truyền thống gồm nhiều thế hệ cùng chung sống đang trên đà mai một dần. Sự thay đổi cấu trúc gia đình ảnh hưởng mạnh đến mọi thế hệ, nhất là đối với người cao tuổi và trẻ em. Đối với người cao tuổi, sự thay đổi này làm tăng thêm gánh nặng tâm lý vốn có về sự cô đơn, buồn tẻ trong cuộc sống. Đối với trẻ em, nó tạo ra sự đứt gãy, rạn nứt trong mối quan hệ huyết thống tuyệt diệu, đó là tình cảm máu thịt giữa ông bà và các cháu, giữa cha mẹ và con cái… dẫn đến sự thiếu hụt trong việc giáo dục các thế hệ mai sau.
Trong gia đình hiện nay, người cao tuổi vẫn được kính trọng nhưng không còn quyền lực tuyệt đối như xưa nữa. Việc giảm vai trò về nhiều mặt của người cao tuổi là tất yếu khách quan trong sự vận động phát triển của xã hội hiện đại, nhưng có biểu hiện đó là đang dần dần giảm vai trò của người cao tuổi trong gia đình dẫn đến ý thức coi thường cha mẹ, ông bà, thậm chí có khi dẫn đến thái độ vô lễ và bất hiếu bất nghĩa. Đang có sự thiếu hụt những giá trị văn hóa gia đình truyền thống đó là tính dân chủ, sự bình đẳng tôn trọng, sự yêu thương chia sẻ, đùm bọc lẫn nhau. Ngày nay tính dân chủ và sự bình đẳng một mặt tạo nên mối quan hệ thân mật giữa các thế hệ và tạo điều kiện cho thế hệ trẻ biết phát huy mọi khả năng sáng tạo của mình, mặt khác, cùng với kinh tế thị trường, nó khiến cho quan hệ trong gia đình mang tính chất tính toán sòng phẳng. Không ít trường hợp cha mẹ già vô tình và nghiễm nhiên trở thành người giúp việc không công cho con cái, thậm chí có khi còn bị đối xử tệ bạc, thô bạo như người đi ở. Mặt trái của kinh tế thị trường cũng làm cho nhiều giá trị văn hóa gia đình truyền thống tốt đẹp bị băng hoại, mai một. Tính cố kết gia đình bị giảm sút, các mối quan hệ trong gia đình trở nên lỏng lẻo hơn cùng với việc cái tôi cá nhân được đề cao và tư tưởng thực dụng, coi trọng vật chất là những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hiện tượng xuống cấp, băng hoại về đạo đức, suy thoái về lối sống, gây rạn nứt đứt gãy mối quan hệ gia đình như thể hiện sự bất hiếu, vô lễ bỏ bê không chăm sóc cha mẹ khi về già, anh em tranh giành tài sản, chia rẽ lẫn nhau, vợ chồng bạo hành nhau về thể xác và tinh thần… Gia đình không còn là điểm tựa tinh thần vững chắc cho mỗi người trong cuộc sống, văn hóa ứng xử với người cao tuổi bị lung lay, phá vỡ nhiều yếu tố văn hóa truyền thống dẫn đến bị tổn thương. Chính vì vậy đã nảy sinh hiện tượng một bộ phận người cao tuổi thiếu sự chăm sóc của con cháu, sống cô đơn không nơi nương tựa.
Hiện nay, do sức ép về lao động, việc làm, sinh kế mưu sinh trong thời kỳ kinh tế thị trường, khiến cho không ít các bậc làm cha mẹ phải mải miết mưu sinh, rượt đuổi kiếm tiền, làm giàu về kinh tế nên ít quan tâm đến gia đình, dẫn đến một bộ phận gia đình đang bị khủng hoảng về hệ giá trị văn hóa gia đình: trẻ em ít được giáo dục, người già lâm vào tình trạng cô đơn, giá trị văn hóa gia đình truyền thống bị suy giảm, văn hóa ứng xử trong gia đình bị tổn thương, băng hoại, giá trị đạo đức văn hóa gia đình có phần bị buông lỏng, mai một.
Thực tế cho thấy, gia đình là nơi lưu giữ các giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc, là môi trường đầu tiên hình thành đạo đức cho con người. Gia đình là nơi lưu giữ tình yêu quê hương, đất nước, yêu thương con người được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Do đó, trong gia đình, ông bà, cha mẹ phải thật sự mẫu mực, làm gương về đạo đức, yêu thương, chăm lo, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Trong gia đình truyền thống, giá trị hiếu lễ biểu hiện cụ thể ở thái độ kính trọng tuyệt đối của con cái đối với cha mẹ, của bề dưới đối với bề trên, đồng thời cũng thể hiện quyền quyết định tối cao của cha mẹ đối với mọi việc lớn nhỏ trong gia đình. “Ngày nay, chữ hiếu được vận dụng sáng tạo hơn, không nặng nề như xưa mà chủ yếu là ở việc biết ơn cha mẹ, sự kính trọng và tình yêu thương chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ”. Do đó, cần thường xuyên bày tỏ lòng biết ơn và kính trọng người cao tuổi như một thế hệ đã có nhiều công lao đối với đất nước và gia đình. Cần làm mọi cách để giảm đi sự cô đơn ở người cao tuổi, tạo điều kiện cho người cao tuổi tham gia vào các hoạt động xã hội, tác động làm cho đời sống văn hóa tinh thần của người cao tuổi ngày càng được nâng cao.
Ứng xử văn hóa với người cao tuổi là nét đẹp văn hóa theo chuẩn mực “Kính trên, nhường dưới”, “kính lão, đắc thọ” vốn đã là truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc ta từ trước đến nay. Tuy nhiên, hiện nay, trước những tác động tiêu cực của tình hình quốc tế, khu vực và trong nước đang tiếp tục diễn biến đa dạng, phức tạp có tác động trực tiếp đến tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, nền tảng văn hóa, đạo đức xã hội và con người Việt Nam. Văn hóa gia đình cũng bị chi phối có những biến đổi sâu sắc về nhiều mặt do sự tác động tiêu cực từ mặt trái của thể chế kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, do đó xây dựng đời sống văn hóa và văn hóa ứng xử của con người Việt Nam nói chung và văn hóa ứng xử đối với người cao tuổi là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với nhiệm vụ xây dựng đạo đức, lối sống, môi trường văn hóa lành mạnh trong tình hình hiện nay.
Như trên đã đề cập, kính trọng người cao tuổi là nét đẹp truyền thống trong văn hóa Việt Nam. Việc xây dựng văn hóa ứng xử với người cao tuổi trong gia đình là trách nhiệm không chỉ của gia đình mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Xây dựng văn hóa ứng xử đối với người cao tuổi trong giai đoạn mới là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với nhiệm vụ xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống trong tình hình hiện nay.
  1. Gợi ý một số chuẩn mực văn hóa ứng xử với người cao tuổi
Xét trên mối quan hệ giữa giá trị văn hóa gia đình truyền thống và văn hóa gia đình trong xã hội hiện đại và phát triển, văn hóa ứng xử người cao tuổi trong gia đình được hình thành, xây dựng và thực hiện dựa trên các chuẩn mực chủ yếu sau:
– Dựa trên truyền thống văn hóa ứng xử của dân tộc Việt Nam: tôn trọng gia phong, gia đạo, gia lễ, gia hiếu, gia nghĩa: Gia đình truyền thống Việt Nam xưa rất chú trọng xây dựng gia phong, gia đạo, gia lễ, gia hiếu, gia nghĩa, trong đó gia đạo là sức mạnh của gia đình. Gia đạo là đạo đức của gia đình như đạo ông bà, đạo cha con, đạo vợ chồng, đạo anh em. Gia lễ là phép ứng xử của con người theo một nguyên tắc có tôn ti trật tự theo lễ tiết, đặc biệt là việc thờ cúng tổ tiên, đáp ứng nhu cầu đời sống tâm linh. Gia hiếu là đạo hiếu, là hiếu nghĩa của con cháu đối với ông bà, cha mẹ. Gia nghĩa là sự kính trọng, sống có nghĩa có tình của người dưới đối với người trên, Ở thời đại nào văn hóa gia đình cũng là nền tảng cho văn hóa xã hội, văn hóa gia đình giàu tính nhân văn, nhân bản, đề cao giá trị đạo đức, xây dựng nếp sống văn hóa trật tự, kỷ cương, hun đúc tâm hồn bản lĩnh cho con người trong từng tế bào của xã hội. Bởi vậy gia đình tốt là bảo đảm cho dân giàu, nước mạnh, giữ cho xã hội lành mạnh và văn minh.
– Lấy truyền thống coi trọng nghĩa tình làm chuẩn mực: Trong quan hệ gia đình, cha mẹ lo cho con khi còn nhỏ, con cái có trách nhiệm lo cho cha mẹ khi già yếu, bệnh tật. Anh em trong nhà thì xem “như chân với tay”, “anh thuận, em hoà là nhà có phúc”. Con cháu luôn biết ơn, tôn kính bề trên như tôn kính cha mẹ mình và biết “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “uống nước nhớ nguồn”.
– Tôn trọng truyền thống khoan dung, nhân đạo, vị tha cao cả
Người Việt Nam quan niệm nhân nghĩa là lẽ sống ở đời, “là báu vật” của cuộc đời, vì vậy, phải giữ nhân nghĩa như giữ báu vật, có nghĩa là: coi “Nhân nghĩa là báu vật của cuộc đời, phải giữ gìn, không bao giờ thay đổi”. Tinh thần nhân nghĩa của dân tộc Việt Nam là cơ sở cho lòng bao dung ngày càng rộng mở trong đời sống cộng đồng, nó bao hàm cả tấm lòng vị tha, khoan dung cao cả.
Văn hóa ứng xử của người cao tuổi phải được xây dựng trên cơ sở kế thừa truyền thống văn hóa ứng xử của dân tộc Việt Nam, bám sát đường lối văn hóa của Đảng, Nhà nước và dựa trên đạo đức và chủ nghĩa nhân đạo cao cả. Để xây dựng văn hóa ứng xử với người cao tuổi, cần thực hiện một số tiêu chí sau: i) Kính trên, nhường dưới; ii) Kính trọng, lễ phép; iii) Hiếu thảo; iv) Quan tâm, chăm sóc, phụng dưỡng thường xuyên; v) Chăm lo đời sống vật chật và đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần
Để thực hiện hài hòa tiêu chí văn hóa ứng xử với người cao tuổi trong gia đình và xã hội, bản thân người cao tuổi phải tôn trọng và gương mẫu chấp hành quy tắc cộng đồng, phong tục, tập quán, văn hóa, nội quy, quy chế và gương mẫu tham gia các phong trào ở địa phương nơi cư trú; động viên con cháu trong gia đình gương mẫu thực hiện các phong trào thi đua của địa phương và trong sinh hoạt cộng đồng; luôn gần gũi, chia sẻ, đoàn kết, giúp đỡ hàng xóm, láng giềng trong cuộc sống. Đặc biệt tránh các thái độ, hành vi: Sống khép mình, không quan tâm, không tham gia vào việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị của địa phương nơi cư trú; không quan tâm, ủng hộ, giúp đỡ những người xung quanh; bản thân và gia đình không tôn trọng thuần phong mỹ tục, tập quán, truyền thống văn hóa, nội quy, quy chế của địa phương và quy tắc sinh hoạt của cộng đồng.
Trong bối cảnh kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, gia đình hiện nay đang đứng trước những thách thức to lớn trước sự chuyển đổi định hướng giá trị văn hóa gia đình. Nhiều giá trị cũ lạc hậu không còn phù hợp chưa mất hẳn, song có những giá trị truyền thống tốt đẹp lại bị mai một, bên cạnh đó nhiều giá trị mới được sinh ra hoặc du nhập từ bên ngoài cần có thời gian để định hình phù hợp với văn hóa gia đình Việt Nam trong xã hội phát triển hiện nay. Đứng trước thực tế đó không ít người đang có xu hướng quay trở lại với gia đình truyền thống, các giá trị văn hóa gia đình truyền thống một thời gian dài bị coi nhẹ, nay lại được đề cao. Bởi vậy, nội dung xây dựng văn hóa ứng xử với Người cao tuổi trong bối cảnh hiện nay cần phải kết hợp hài hòa các giá trị truyền thống với giá trị hiện đại, biết loại bỏ những yếu tố lỗi thời lạc hậu, khắc phục được những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế tác động, chi phối làm biến đổi nền văn hóa dân tộc, giữ lấy những gì là tinh hoa, bản sắc dân tộc, đồng thời tăng cường giao lưu văn hóa với quốc tế để tiếp nhận những giá trị văn hóa mới phù hợp trong xã hội phát triển./.
 
                                                     (Tuyết Mai tổng hợp)                                     
 
Từ cuộc chiến chống đại dịch COVID-19: Suy ngẫm về sự tỏa sáng giá trị văn hóa Việt Nam

Từ cuộc chiến chống đại dịch COVID-19: Suy ngẫm về sự tỏa sáng giá trị văn hóa Việt Nam

Trong cuộc chiến chống đại dịch COVID-19, những giá trị tốt đẹp của văn hóa, con người Việt Nam ngày càng lan tỏa, chuyển hóa thành sức mạnh, tạo thành động lực để chúng ta vượt qua khó khăn, thực hiện “mục tiêu kép” vừa đẩy lùi được dịch bệnh, vừa phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội.
Bảo đảm tính thống nhất trong đa dạng của văn hóa Việt Nam hiện nay

Bảo đảm tính thống nhất trong đa dạng của văn hóa Việt Nam hiện nay

Sự thống nhất trong đa dạng là đặc trưng, đồng thời là quy luật phát triển, là tiềm năng, sức mạnh nội sinh, tính hấp dẫn của nền văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, đặc trưng đó cùng bản sắc văn hóa dân tộc đang đối mặt với nhiều thách thức, có nguy cơ bị mai một, biến dạng. Vì thế, xử lý đúng đắn, hài hòa mối quan hệ giữa tính thống nhất và tính đa dạng của văn hóa Việt Nam là vấn đề cơ bản có ý nghĩa thực tiễn cấp bách.
Huy Anh CÔNG TY TNHH PHÁT TRIỂN VĂN HÓA - GIÁO DỤC QUỐC TẾ VIỆT TRƯỜNG TRUNG CẤP QUỐC TẾ ĐÔNG DƯƠNG VIỆN QUỐC TẾ PHÁP NGỮ VOV2 HỆ THỐNG GIÁO DỤC CHẤT LƯỢNG CAO NGUYỄN BỈNH KHIÊM - CẦU GIẤY TRƯỜNG TIỂU HỌC, THCS VÀ THPT HỒNG ĐỨC LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT VIỆT NAM TRUNG TÂM HỖ TRỢ KHỞI NGHIỆP SÁNG TẠO QUỐC GIA