Dịch thuật và dịch văn học

Thứ Ba, 15/12/2020 10:59

Dịch thuật và văn học có mối quan hệ khăng khít. Dịch văn học là một trong những thể loại dịch khó nhất. Tác giả bài viết dưới đây đề cập đến một số vấn đề cốt lõi người dịch cần có khi dịch tác phẩm văn học.

Dịch thuật và dịch tác phẩm văn học

1. Trong bối cảnh đa số người đọc còn hạn chế về ngoại ngữ, nên dịch thuật là điều tối cần thiết để đất nước hội nhập với thế giới. Không phải không lý do, khi Ngô Tự Lập đã đề xuất Kế hoạch 500 cuốn sách với mong muốn truyền bá tinh hoa trí tuệ nhân loại vào đất nước, phá bỏ hố ngăn cách Việt Nam và nhân loại còn lại. Mươi năm qua, từ nỗ lực cá nhân hay tập thể, cả nghìn tác phẩm trên thế giới được chuyển ngữ sang tiếng Việt, lần lượt ra đời. Trong đó có các tác phẩm văn học, cả cổ điển lẫn hiện đại. Thế nhưng, theo giới chuyên môn nhìn nhận, chất lượng của không ít sản phẩm kia đáng đặt thành câu hỏi.
2. Thể loại khó dịch nhất, ít làm hài lòng độc giả nhất là triết học và văn chương. Khó đến nỗi nó được quy thành một châm ngôn đóng đinh "dịch tức là phản". Thế mà người ta vẫn phải dịch. Ở thời nào và tại bất cứ quốc gia nào, tác phẩm dịch thuật vẫn được mong đợi. Nhưng việc dịch chỉ trở thành một khoa học, cuối cùng nâng lên thành lý thuyết, có lẽ chỉ có ở phương Tây. Ở phương Ðông, tiêu chuẩn "tín, đạt, nhã" chỉ như là một kết quả để thẩm định chứ không là một quá trình, hay chính xác hơn, một khởi điểm cho việc dịch. Theo Cao Xuân Hạo, "nhã" thì khá mơ hồ. Bởi nếu văn bản gốc "khiếm nhã", lẽ nào văn bản dịch phải đạt chuẩn nhã? Nếu thế, thì nó có đủ "tín" không? Không "tín", làm sao mà "đạt"? Ðúng là vòng lẩn quẩn.
Ở phương Tây thì khác. Họ chi ly và rốt ráo hơn. Tỷ như, người làm dịch thuật nên lưu ý đến "5 tính tương đương". Ngoài Tương đương văn bản chuẩn, là loại văn bản được lập thức một cách chuẩn xác để được mọi người hiểu một cách thống nhất, áp dụng cho các tác phẩm khoa học kỹ thuật, bốn tính tương đương còn lại cần được vận dụng tối đa cho văn bản tư tưởng và văn học. Tương đương nghĩa hẹp đòi hỏi ý nghĩa từ vựng của hai văn bản phải tương đương bất kể đó là thứ ngôn ngữ của dân tộc nào. Tương đương nghĩa rộng là ý nghĩa của từ được mở rộng tùy tác giả, tùy văn cảnh và hoàn cảnh đặc biệt; Tương đương ngữ dụng, ở đây do hai ngôn ngữ có lối diễn đạt khác nhau, không thể dịch từ đối từ mà phải nắm tinh thần văn bản gốc để chuyển sang văn bản dịch sao cho uyển chuyển mang tính đặc trưng của ngôn ngữ mục tiêu; cuối cùng là Tương đương mỹ hình có ý nghĩa đặc biệt đối với tác phẩm văn chương; từ lối chấm câu cho đến nhịp điệu, từ lối sử dụng từ cho đến giọng điệu, văn bản dịch cần đạt tới tác dụng thẩm mỹ tương tự văn bản gốc.
3. Dịch văn chương đòi hỏi người dịch nắm được cả ngôn ngữ nguồn (source language) lẫn ngôn ngữ mục tiêu (target language), tìm ra mối liên hệ qua lại giữa hai ngôn ngữ. Dịch không chỉ thuần túy là chuyển tải ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ mục tiêu mà là - và nhất là - tôn trọng tối đa nét đặc trưng của ngôn ngữ mục tiêu. Nguyễn Hiến Lê đã làm được như thế, khi ông dám lược bỏ đoạn "thừa", "rườm rà" hay lối diễn tả trái với văn phong tiếng Việt, khi dịch Chiến tranh và hòa bình. Phạm Công Thiện với Tự do đầu tiên và cuối cùng, thì làm ngược lại: Ông thêm vào hai, ba từ tương đương với nghĩa của từ gốc; làm như thế vừa giữ được nhịp điệu của đoạn văn ở văn bản gốc, vừa muốn huy động các "tinh binh" khả dụng cho chúng "lột" hết ý nghĩa tiềm ẩn của dụng ngữ ở văn bản nguồn. Bùi Giáng làm khác nữa, ông sẵn sàng thêm vào mấy câu thơ hay đôi lúc cả đoạn văn riêng ông vào đuôi đoạn hay chương sách Hoàng tử bé, mà không chút ngại ngần. Cả ba dịch phẩm kia đều thuyết phục được người đọc trong nhiều thế hệ.
Vậy, làm thế nào để dịch phẩm văn chương có thể hấp dẫn người đọc mà vẫn đạt chữ "tín"? Nắm được tinh thần cả hai ngôn ngữ là điều miễn bàn. Trước hết, dịch giả cần tắm mình trong không khí tư tưởng của tác giả, qua đó nắm được thần hồn của tư tưởng tác phẩm, hay rộng hơn - tác giả. Vẫn chưa đủ. Ðiều tối cần thiết là thái độ làm việc nghiêm cẩn của người dịch. Thế nhưng, lắm lúc cẩn thận quá thành thô vụng, dịch phẩm văn chương sẽ khô cứng và thiếu sức sống. Do đó, đòi hỏi cuối cùng là tài năng. Dịch giả đồng thời phải là đồng tác giả, có khả năng sáng tạo trên chính tác phẩm mình đang dịch.

(Nguồn: http://vntranslation.com)

Gìn giữ và bảo vệ tiếng Việt – gìn giữ hồn cốt của dân tộc

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, tiếng Việt đang đứng trước nhiều cơ hội để làm giàu nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức từ xu hướng lai tạp, sử dụng thiếu chuẩn mực trên không gian mạng

Ngô Tự Lập: “Với người làm khoa học, điều quan trọng nhất là thượng tôn chân lý”

Ngô Tự Lập là một trong những tác giả - dịch giả - nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật đương đại nổi bật nhất của Việt Nam. Hơn 30 năm sáng tác, từ văn chương, âm nhạc, tới triết học, ngôn ngữ, ở bất cứ lĩnh vực nào, người ta cũng thấy ở Ngô Tự Lập một sự nghiêm cẩn, kiên định và đầy sáng tạo. Ông đã có hơn 20 cuốn sách, nhiều tập thơ, truyện, tiểu luận của ông được xuất bản tại hàng chục nước trên thế giới và được bạn bè quốc tế yêu mến.

“Lời nói là gói vàng” – văn hóa ngôn ngữ đất kinh kỳ

Ngôn ngữ là phương tiện biểu đạt nhằm liên lạc, giao tiếp giữa con người với con người, cũng chính bởi lẽ đó, ngôn ngữ chính là sự thể hiện của văn hóa từng vùng miền, từng địa phương. Hà Nội, thủ đô ngàn năm văn hiến, trái tim của đất nước, do vậy, “Tiếng Hà Nội” là sự kết tinh, hội tụ những gì tốt đẹp nhất từ mọi miền Tổ quốc. Đó là thứ ngôn ngữ mềm mại, tế nhị, êm ái và phong phú, được diễn đạt một cách trong sáng, thanh lịch, nhã nhặn mà chỉ cần nghe tiếng là có thể nhận ra ngay “người Hà Nội”.

Vẻ đẹp của ngôn từ

Đến một lúc, đọc sách không chỉ là tìm kiếm tri thức, những câu chuyện hay, mà còn để thưởng thức vẻ đẹp của ngôn từ.

Ngôn ngữ, dưới ngòi bút của những nhà văn tài năng, không còn là con chữ xếp lại bên nhau, mà xuyên thấu tâm can người đọc, làm người ta lạnh buốt trong một nỗi hạnh phúc, hoặc buồn đau, hoặc vui sướng, hoặc rã rời, hoặc căm giận, hoặc ghê tởm… Hoặc không cần cảm thấy gì cả, để cho rỗng không tràn ngập bản thể trong một khoảng.

Sức mạnh và vẻ đẹp ngôn ngữ

Bạn thử tưởng tượng rằng, bỗng một ngày nào đó, tiếng nói và chữ viết đột nhiên như có đôi cánh nhiệm màu rời khỏi loài người vốn đã sáng tạo ra nó, bay đến một thiên hà xa xôi nào khác…

Ngô Tự Lập: "Nhiều kiệt tác của thế giới bị biến thành thứ không bằng nhạc chế"

Ngô Tự Lập là một nhạc sĩ, nhà sư phạm, nhà văn, dịch giả và nhà nghiên cứu văn hóa - Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu Phát triển Văn hóa, Ngôn ngữ và Giáo dục (CLEF) cho rằng, nhiều kiệt tác của thế giới hiện nay bị biến thành một thứ thậm chí không bằng nhạc chế – bởi lẽ, người làm và hát “nhạc chế” ý thức rất rõ, rằng mọi người đều biết rõ ca từ thật của bài hát.